Forumi Zeri YT!identifikimi

Zeri i çdo shqiptari ne internet


Share

descriptionKadare: Nexhmija, kriminele, nuk debatohet në mbretërinë e idiotëve

more_horiz
Shkrimtari i njohur shqiptar Ismail Kadare ka thyer heshtjen në lidhje me procesin gjyqësor për dorëshkrimin e librit “Dimri i vetmisë së madhe”. Në një intervistë qe u publikua sot, Ismail Kadare flet me tone të ashpra për qëndrimin e Nexhmije Hoxhes, bashkëshortes së ish-diktatorit, por edhe qëndrimin që media dhe shoqëria mban ndaj këtij procesi.

Më poshtë po botojmë intervistën e plotë të shkrimtarit, bashkë me shënimin redaksional të gazetës Shekulli për publikimin e saj.

Kjo bisedë është bërë më datë 19 shtator 2012, në orët e mbrëmjes në linjë telefonike. Nga redaksia është telefonuar banesa e z.Kadare në Francë. Shkrimtari u është përgjigjur pyetjeve në mënyrë disi nervoze dhe në fund ka kërkuar që biseda të mos botohet me premtimin që do dërgonte përgjigje të tjera via-mail. Pyetjet janë ridërguar po atë natë. Z.Kadare ka refuzuar të përgjigjet, duke mos kthyer asnjë përgjigje as në linjë telefonike as për 3 emaile të tjerë pasues të dërguar pas 19 shtatorit.

Zoti Kadare, unë kam ndjekur procesin gjyqësor për çështjen e dorëshkrimit dhe sot kemi botuar ato letrat që janë paraqitur si prova nga pala e paditur...

Nuk dua të merrem me një kriminele...Nuk kam dëshirë të flas me thënë të drejtën. Shkrimin tuaj e pashë dhe të tjerët nuk e di çfarë kanë bërë...

Unë kam botuar edhe prononcimin e avokates, të bërë dje në sallën e gjyqit...

Keni nxjerrë vetëm anën e keqe. Keni theksuar shumë, si të thuash anën e keqe të kësaj çështje, anën e pabesueshme, anën absurde...

Nuk e di nëse e keni ndjekur shtypin, por, ne kemi botuar edhe kërkesë-padinë paraqitur në Gjykatë nga avokatja juaj, e kemi botuar të plotë, siç ka qenë!

Kërkesë padinë e ka bërë avokatja. Mirë dakord. Nuk e kam parë unë. Përshtypja që kam për shkrimin në gazetën tuaj... Unë e pashë edhe në një gazetë tjetër nuk më kujtohet cila.. Ju keni theksuar këtë anën e keqe. I mbani njëfarë ane kësaj gruaje që, është e drejta juaj të mbani cilën anë të doni. Nuk ka nevojë unë nuk ndërhyj po... Këtu është një shkrimtar që ka një dorëshkrim dhe është një grua që thotë një gjë absurde thotë ma ka dhënë thotë, unë nuk kam dokument që ma ka dhënë, por ai ishte dashamirës dhe kërkoi që të ndërhyja për një shtëpi. Ju nuk thoni apartament, por një shtëpi të madhe. Unë kam patur një apartament mizerabël 40 metra katrorë. Kam qenë shkrimtar i botuar në gjysmën e Europës në 72-shin dhe detyrohem t’i kërkoj një gjë këtyre njerëzve, një apartament, sepse ata ishin pronarët e gjithçkaje. Më kuptoni apo jo. Dhe ju shkruani këtë gjë pa gajle fare si një gjë normale. Sigurisht, ajo ishte një padrone. Duhet t’i jepte ajo apartamentet. Sepse ajo i jepte për njerëzit e kulturës. Pikë. A më dëgjoni apo jo?

Por, ideja ishte...

Ja pra, kështu shkruani... I shkruan me këtë sens domethënë. Keni mbajtur anën kundër shkrimtarit, për një ish-padrone komuniste që mburret se kishte marrë letra nga unë, ku i drejtohesha me letër, pasi më torturonin për 3 vjet për këtë apartamentin. Në vend që ju të shqetësoheshit për këtë gjë, të thoshit: “si është e mundur shkrimtari më i njohur i Shqipërisë në atë kohë sepse unë isha më i njohuri, ka tre vjet që torturohet për një apartament, për një dhomë pune. Dhe nuk i bënë përshtypje asnjërit, sepse ky është një popull skllav që e quan akoma, se Shqipëria ka qenë pronë e Enver Hoxhës dhe Nexhmije Hoxhës. Dhe thonë se duhet të jesh mirënjohës që të ndihmoi për të marrë një apartament. Nga i nxori apartamentet ajo, nga xhepi i saj??

Në botuam kërkesë padinë tuaj, botuam edhe provat që u paraqiten në gjyq. Letrat...

Punë e madhe, i paskam bërë një letër kësaj para 40 vjetësh dhe një tjetër...që e harrova çfarë ishte. Po këto 40 vjet që nuk i kam bërë më asnjë letër unë kësaj, kësaj zonje, kësaj zuske, më fal, kjo ka 40 vjet që nuk ka libër nga unë. I paskam bërë një letër për një apartament.

Ne jemi treguar korrekt me pasqyrimin e kësaj çështje në gjyq...

Ju jeni treguar... Ka atje te ju një dashakeqësi. Unë nuk ju njoh fare juve. (...) Ju atje keni dashakeqësi ndaj meje, i keni trashëgim, ca njerëz që ju punojnë atje, dashakeqësi të trashëguar. Keni një (përmend një emër gazetari) aty që ka një urrejtje ndaj meje... Është shumë turp që një gazetë ta vazhdojë këtë.

Ne jemi munduar të jemi të paanshëm në pasqyrimin...

Unë nuk ju njoh fare. Madje avokatja më tha që kam folur me një gazetar të “Shekullit”, që ishte shumë i mirë kuptueshëm. Nuk e di tani nëse ju ishit i mirë kuptueshëm apo tani unë jam subjektiv...

Unë e kam pasqyruar procesin gjyqësor dhe e kam ndjekur këtë çështje. Letrat që ne i botuam, janë paraqitur si prova në seancë gjyqësore dhe ne, si në rastet e tjera, i kemi siguruar dhe kemi vendosur t’i botojmë, por, në asnjë mënyrë nuk ka patur dashakeqësi karshi jush...

Më falni, ju jeni gazetar i vitit 2012 dhe ju shikoni një shkrimtar të njohur që i drejtohet për të marrë një dhomë pune për të punuar, që është gjëja më normale në botë. Dhe juve nuk ju bën asnjë përshtypje kjo: mor, po si është e mundur që ky shkrimtar, më i lexuar i asaj kohe, paska nevojë për një dhomë, pasi nuk ka ku të banoj, e ka një dhomë 40 metra katrorë, e kupton? Si është e mundur, asnjeri nuk e thotë... Të gjithë thonë, banon nëpër vila Kadareja, dilte jashtë, kishte privilegje të këtilla... Gënjeshtra. I sajojnë ish-këlyshët e sigurimit të djeshëm dhe partisë së djeshme. Dhe vazhdojnë gënjejnë këto në Shqipëri. Vetë kjo duhet t’ju shqetësonte si ndërgjegje gazetari... Si është e mundur që unë nuk kisha një dhomë ku të punoja, në ’72 isha i botuar në 10 vende të Europës.

Dorëshkrimi i romanit, si i ka rënë në dorë znj.Nexhmije Hoxha, në kërkesë-padi? Avokatja juaj ndër të tjera thotë “që pas kërkesës së znj.Hoxha, z.Kadare ia ka dhënë, pasi ajo ishte e pushtetshme dhe mund t’i shkatërronte jetën, me një fjalë nga “frika dhe presioni”?

Nuk është e vërtetë. Nuk kam thënë këtë unë. E ka thënë, është thënë gabim. Në intervistën që kam dhënë në media, unë kam thënë që nuk kam patuar asnjë presion e kam dorëzuar vetë.

Në padi shkruhet në njëfarë mënyre, se ju keni qenë në presion kur është dorëzuar...

Është thënë gabimisht siç duket, kështu mund të jetë formuluar, por, ç’më duhet mua.

Si ka përfunduar atëherë dorëshkrimi në duart e znj.Nexhmije Hoxha?

Jua them unë. Dorëshkrimi... Ajo gënjen në çdo gjë. Ka ardhur në ‘72 tek unë në shtëpi. Romani nuk kishte dalë ende nga shtypi. Sapo e kishte marë shtëpia botuese. Dhe kjo zonjë ka gënjyer, sepse ajo e ka lexuar me siguri bashkë me burrin e saj dhe bashkë me këlyshët e tjerë, kuptoni? Dhe ka ardhur me një qëllim të keq, të marrë dorëshkrimin. Me shpresë se nuk do të më binte më në dore kurrë me sa duket. Po të njihni Bashkimin Sovjetik dhe Stalinin do e kuptoni këtë gjë. Ajo ka treguar që kudo gënjen. Për çdo gjë. Absolutisht. Ka ardhur pra, pa dalë romani. Dhe e dinte ku ishte dorëshkrimi im, dinte edhe vendin bile. Me ata spiunët e tyre që sinjalizojnë çdo gjë. Dhe tha ma jepni...se mos të dëmtohet. Po i thashë unë. As më bëri ndonjë përshtypje të keqe me thënë të drejtën. Ia dhashë me...

Që nga ajo kohë nuk keni tentuar më ta kërkoni?

E para kujtova se ishte në arkiv. Në një institucion shtetëror. Çdo shkrimtar është i qetë kur e ka në një arkiv shtetëror veprën. Parvjet e kam marrë dorëshkrimin e “Përbindëshit” nga një miku im, Gjergj Vlashi ma ka dhënë. “Përbindëshi” ka qenë një nga veprat e mia më problematike. Pati shumë ngatërresa, u quajt vepër anti-partie, nuk e kërkova më. Ika në ‘90 në Francë kam thënë shyqyr që i kam në arkiv ca, sepse të tjerat i mori policia andej këtej u shpërndanë. Po shyqyr nuk u dëmtuan, më kuptoni apo jo? S’ishte ndonjë gjë e keqe pse ishte në një arkiv. Krimi i saj është që e ka marrë nga arkiva e ka çuar më shtëpinë e vet.

Dhe një gënjeshtër tjetër.. Që ia kam dhënë me dhurim. Ku e ka atë, ku i ka? 5 radhë, 2 radhë që “ia dhuroj për kujtim zonjës Hoxha, shoqes Hoxha dorëshkrimin tim... Plus pastaj një gënjeshtër e madhe që ia kam dhuruar në ‘75... Në tetor ‘75 unë isha në gjendjen time më të errët për shkak të poemës “Pashallarët e kuq”. Ishte tamam në atë kohë po dënohesha nga ajo poemë”.

Një ditë pas ditëlindjes së Enver Hoxhës....

(qesh) Pikërisht në tetor të ‘75 për shkak të “Pashallarëve të Kuq”... Dhe të guxoja unë të merresha me dhurata? Nuk kisha as të drejtën ta takoja. Absolut. Gënjeshtra të tilla janë të pafundme nga këta që kanë vrarë njerëz, i kanë torturuar, djegur, çfarë mund të presësh prej tyre? Habitem se si shtypi shqiptar nuk i vë një... Është fjala e një njeriu që ka përgjegjësi të rëndë për krimet e mëdha në Shqipëri, ka përgjegjësi numër një nga ato të gjallët që janë sot.

Te këto letrat, po lexoja që ju e falënderonit për ndihmën me “Dimrin...” Ju ka dhënë ndihmë?

Më ka dhënë ndihmë, më ka ndihmuar të shoh dosjet sekrete. Kjo është e vërtetë, çfarë ka? Çdo njeri do ta falënderonte, është normale, çfarë ka këtu?

Ajo pretendon se ju ka ndihmuar...

Punë e madhe se më ka ndihmuar e pastaj...

Por pretendon që pikërisht në shenjë mirënjohje për këtë ndihmë ma ka dhuruar dorëshkrimin e “Dimrit”...

Ajo pretendon. Jo unë ta vërtetoj...

Ajo pretendon këtë thashë edhe unë...

Ajo është idiote, është injorante, nuk kupton që nuk ka dhurim dorëshkrimesh, në botë nuk ekziston një gjë e tillë; vetëm në fantazinë e saj të sëmurë. Nuk ka dhurim dorëshkrimesh, asnjë shkrimtar nuk dhuron dorëshkrimet. Nuk është ky zakon botëror, nuk njihet.

Nga Nexhmije Hoxha dhe nga avokati në gjyq pretendohet që prej vitesh nuk e ka kërkuar?

Ishte komunizëm. Le njëherë që nuk jam kujtuar fare. Se nuk ishte problem. Ishte në Arkiv. Punë e madhe, çfarë të keqe kishte... Që ajo e ka çuar në shtëpinë e saj, e kam marrë vesh pasi ra komunizmi. I jam drejtuar Arkivit të Shtetit, i kam pyetur ku është Arkivi i Partisë. Është tek ne, - më thanë. Do më jepni dorëshkrimin ose ta bisedojmë si ta bëjmë... Kur papritur pas tre ditësh më thonë nuk ekziston dorëshkrimi, nuk është. Pastaj bëjnë kërkime, del se e ka në shtëpinë e vet Nexhmije Hoxha. Ju mund të pyesni Shaban Sinanin, ish-drejtorin e Arkivit. I jam drejtuar për të marrë dorëshkrimin nga Arkivi i Shtetit. E çdo me thënë kjo: pse nuk e kam kërkuar? E kërkova kur m’u desh, çfarë ka këtu...

Në gjyq u tha edhe që fakti që nuk e keni kërkuar për kaq shumë vite me radhë....

Dëgjo... Është shumë e vështirë të diskutosh në mbretërinë e idiotëve. Kjo është logjikë prej idiotësh. Ai është dorëshkrim dhe i takon shkrimtarit. Ajo nuk e vërteton dot kurrë që e ka marrë dhuratë. Nuk ka asnjë radhë, asnjë dedikim, asnjë gjë. Është vetëm fjala e saj. Fjala e një krimineleje kundër fjalës së një shkrimtari.

descriptionRe: Kadare: Nexhmija, kriminele, nuk debatohet në mbretërinë e idiotëve

more_horiz
Nexhmije Hoxha: Kadare nuk po bën gjyqin tim, por gjyqin e vetes

Nexhmije Hoxhën e takojmë në banesën e saj në periferi të Tiranës. Është një banesë që nuk mund ta quash as apartament. Është një hapësirë e përshtatur si apartament banimi brenda një ish-ndërmarrje shtetërore të Laprakës. 92-vjeçarja del vetë tek dera. Pasi na përshëndet, bën një shaka për anulimin e një takimi të mëparshëm (në të cilin ne nuk u treguam korrektë) pastaj na bën shenjë me dorë për të hyrë brenda. Hyjmë fillimisht në një korridor të ngushtë e më pas në një dhomë me tavan të ulët me mobilim të thjeshtë ku bien menjëherë në sy një bibliotekë e madhe që ze thuajse 1 të tretën e sipërfaqes, disa divanë të vjetër të vendosur përballë njëri tjetrit, një statujëz e vogël e Enver Hoxhës në cep (kopje në miniaturë e monumentit të shkulur nga qyteti i lindjes Gjirokastër), një telefon fiks, letra e gazeta të shpërndara mbi një tryezë të vogël, ku ndodhet një shishe e vogël plastike me ujë. Gjendet vetëm në shtëpi, pak më vonë hyn një grua me disa gazeta në dorë e cila largohet menjëherë. Në murin përballë shohim një fotografi të madhe të Enver Hoxhës, një foto tjetër më të vogël ku duket e gjithë ish-familja Hoxha, poshtë së cilës shkruhet “Viti i ri 1984” (4 muaj para vdekjes së Enver Hozhës). Mosha nuk ndikon në bisedë. Nexhmije Hoxha nuk te le përshtypjen e një të moshuare në asnjë moment. Gjatë gjithë bisedës na tregon shënime dhe kopje ditarësh të hershëm ku verifikon vazhdimisht datat dhe shënimet që citon. Biseda nis duke na lexuar pjesë nga padia dhe shënimet e avokatëve...

N.Hoxha: Kërkesa kryesore e Ismail Kadaresë është rikthimi i dosjes me dorëshkrimin origjinal të romanit të tij, “Dimri i vetmisë së madhe” dhe me akuzën se atë ia kam marrë nga shtëpia e tij gjatë një vizite në vitin 1972. Si në padi ashtu edhe në intervistat e Ismail Kadaresë në 10 ditëshin 21-31 korrik, në prag të séancës gjyqësore, ngrihet akuza se dosjen me dorëshkrimin origjinal të romanit “Dimri…” sipas tyre e kam marrë me mashtrim, madje nga disa zëra të tjerë shtohet se e kam grabitur dhe përvetësuar me arrogancë. Dhanë pastaj një version tjetër se Nexhmije Hoxha dërgoi sekretaren e saj në shtëpinë e Kadaresë, mori dorëshkrimin me justifikimin për ta vendosur në një arkiv, ku do të mirëmbahej. Pastaj u hodh poshtë edhe versioni i arkivës. Ismail Kadare deklaroi në shtyp: “Unë jetoja në një hyrje të ngushtë e me lagështirë… Kemi biseduar për të dhe më tha “A mund ta ruaj unë në shtëpi”.. Dorëshkrimin ja dhashe sipas një mirëkuptimi nga ana ime: për ruajtje”. Pra, nxitojnë të japin dëshmi pas dëshmie... 
 
“Shekulli”: Një nga studiuesit e veprës së Kadaresë prof.Shaban Sinani autor i librit “Dosja K” ka shkruar se dorëshkrimi është marrë në apartamentin e Kadaresë dhe për këtë ju keni shkruar vetë në një nga librat tuaj me kujtime...
 
Kjo është dëshmia më skandaloze. Shaban Sinani me zell të tepruar ka trilluar një situatë të rreme dhe gjëra që unë s’i kam thënë kurrë, madje gjoja të cituara nga librat e mi të kujtimeve. Ai ka shkruar
Dorëshkrimi është marrë në apartamentin e Kadaresë, siç e përshkruan edhe ajo vetë në librin e saj..” Librin e saj? Po e pyes cilin libër?? Pastaj shkruan, me sa kujtoj: “Shkova për t’i bërë një vizitë në shtëpi (kujt?) dhe pashë se tavolina e tij e punës ishte ngarkuar me dorëshkrime”. Për ironi të fatit, pikërisht në shënimet e Ditarit tim për këtë vizitë në shtëpinë e shkrimtarit (që ka ndodhur më 1971 e jo më 1972) – kam shkruar ndër të tjera: “Në dhomën e ndenjies nuk kishte tryezë pune, ndoshta shkrimtari punon në guzhinë ose në dhomën e gjumit”. Sinani e vazhdon rrëfenjën e tij, sikur unë e paskam pyetur Kadarenë: “si punon ashtu, ja përshembull këtë dosjen e trashë a mund ta marr ta ruaj unë dhe ai (dmth IK) më tha merre…” !! Jo vetëm citimi e gjithë dëshmia janë të trilluara, por edhe fjalët që më ka vënë në gojë Shabani janë të trasha sikur të isha një fshatare në pazar.
 
Sipas mendimit tuaj, pse Ismail Kadare zgjodhi rrugën e padisë në gjykatë? Shumë njerëz madje pyesin “përse kaq vonë” kjo histori?

Ismail Kadare e përmend vetë pyetjen që thoni ju “pse kaq vonë”. Unë po ju kujtoj - (shfleton disa gazeta që ka përpara / shën.autor) - një shpjegim të tij dhënë në gazetën MAPO në 31 korrik. Ja si thotë: “Në të vërtetë historia është e vjetër, mbi 15 vjet…” Po bëj unë këtu një parantezë se më duket se shkrimtari i madh ka filluar të harrojë, ç’ka thënë dje e thotë ndryshe sot. Sepse në një intervistë të disa ditëve më parë thotë: “Historia është e vjetër, ajo nis nga një vizitë e znj. Hoxha, në shtëpinë time, në 1972...”. Përsëri versione të ndryshme. Gjithsesi, meqë jemi tek datat, gjithë akuzat e Ismail Kadaresë në padi flasin për ngjarje të cilat ai i vendos në vitin 1972. Dhe pikërisht këtu ato bien si kështjellat e fëmijëve prej rëre, sepse unë vizitën e parë e të vetme, në shtëpinë e Ismail Kadaresë, e kam bërë jo më 1972, por më 31 janar 1971. Kjo është e shkruar e zeza në të bardhë në Ditarin tim të kohës - (hap një libërth të vogël të kuq me shënime ku ne lexojmë përshkrimin e një vizite në shtëpinë e shkrimtarit / shën.autor).
 
Në këtë vizitë ju shoqëroheshit nga dikush tjetër që mund të konfirmojë datën, qëllimin e vizitës dhe çfarë ka ndodhur gjatë saj?
 
 
Kam qenë e shoqëruar nga Agim Mero, mund ta pyesni. Po dua të them... Përse Ismail Kadare kujtohet të kërkojë rikthimin e dorëshkrimit origjinal të romanit “Dimri…” vetëm 15 vitet e fundit e jo gjatë 40 vjetëve, gjersa ai nuk ma paska dhënë si “dhuratë”, ose ma paska dhënë për ruajtje dhe përkohësisht?! Dhe çuditërisht ai thotë që e mori vesh nga media se Nexhmije Hoxha e dispononte dorëshkrimin…(?!) Si mund të harrohet se kujt ia ka dhënë një dorëshkrim si ai, i një romani që edhe nga personalitete të shquar të botës letrare, është konsideruar si kryevepra e tij.
Ndoshta harresë? Bëhet fjalë për 40 vite më parë dhe ndoshta nuk ka mbajtur ditare të hollësishme si ju...
 
 
Në këtë mes nuk është harresa, por interesi i shkrimtarit që të mos merrej vesh lidhja e tij me krerët e Partisë së Punës. Ju i kini lexuar letrat që më drejtonte? Kur kishte aq kofidencë me mua sa të më kërkonte shtëpi e ta ndihmoja për probleme të tjera, pse paska patur frikë të më kërkoj dorëshkrimin që sipas tij ma kishte dhënë në ruajtje? Mirë, kur unë isha “e pushtetshme” nuk ma kërkoi nga frika, po pse s’u ndie as pas ngjarjeve të ’90-ës kur unë humba çdo pushtet, sa edhe më burgosën, kurse ai po ngjiste shkallët e Presidencës, si Haveli…Apo kur ai nga Parisi i përcillte ultimatum deri edhe shantazhe Presidentit të Republikës, Ramiz Alia, që të mos prekej e të sigurohej arkivi i tij, gjë që u bë nga sigurimi i shtetit dhe u dorëzua i paprekur në Arkivin e Shtetit. Si s’u kujtua shkrimtari për dorëshkrimin origjinal të veprës së tij më të rëndësishme, dhe as t’i drejtohej veçanërisht për këtë Ramizit e t’i thosh: “Shiko, dorëshkrimin origjinal të “Dimrit të vetmisë së madhe” ma ka marrë Nexhmije Hoxha, t’i merret e të sigurohet edhe ai me dorëshkrimet e tjera. Ose, pse s’më bëri mua një letër qoftë edhe ultimative e kërcënuese?
 
Ku ndodhej ky dorëshkrim kur ndodhën ngjarjet e ’90-s?

Kur shtëpia jonë u kërcënua seriozisht të digjej nga vandalët, dosjen me dorëshkrimin e Kadaresë bashkë me dosjet e Enver Hoxhës, i dorëzuam në njerëz shumë të sigurtë. Kur si zeusi i letërsisë shqiptare, ishte i pari dhe më gojëndyri që lëshoi rrufe nga Parisi kundër Enver Hoxhës, Kadare mendoi se unë do ta kisha zhdukur e djegur dosjen që më kish; dhuruar në shenjë mirënjohjeje.
 
Po pse e keni ruajtur kaq gjatë dhe me kaq kujdes?
 
Pse e kam ruajtur, kur ma dha e pse ma dha do flasë më pas. Unë do të pyesja: Pse heshti? Pse s’e kërkoi 40 vjet? Siç ju thashë më parë, sepse nuk i leverdiste të hapte perden e lidhjeve të tij me udhëheqës të “regjimit” komunist, siç duan t’a quajnë tani.
 
As gjatë këtyre 15 viteve të fundit nuk e ka kërkuar?
 
As gjatë 15 vjetëve, që Ismaili e thekson, në fakt ai s’më është drejtuar asnjëherë.
 
Ka deklaruar se dorëshkrimin e ka kërkuar drejtori i Arkivit të Shtetit, Shaban Sinani...


Nuk është e vërtetë. Shaban Sinani më ka kërkuar, në rast se disponoja, dokumente me vlera historike kombëtare, t’ia dhuroja Arkivit për pasurimin e fondit të tij. Nuk ekziston asnjë shkresë që të më ketë ardhur nga ky drejtor, ku të përmendet dorëshkrimi i Ismail Kadaresë.
 
Ka patur raste kur ua kanë kërkuar të tjerë? Zyrtarisht?
 
Ka një rast të dytë kur Muzeu Kombëtar më kërkoi me shkresë e terma shumë korrekte, dorëshkrimin e romanit “Dimri…” si hua si pronare e tij, për një ekspozitë që do të hapte mbi “jetën dhe veprën e Ismail Kadaresë” dhe që menjëherë pas saj do ma kthenin. Kur kjo kërkesë nuk eci Ismail Kadarengarkoi një zyrë avokatore, të më jepte “ultimatumin” nga shkalla e lartë e klientit të saj “të jashtëzakonshëm” që brenda 3 ditëve të dorëzoja dorëshkrimin. Po nuk bëri punë as arroganca e avokates dhe e klientit të saj të shquar. Pas një viti, më erdhi kërkesë nga Arkivi i Shtetit për dorëshkrimin. Duke gjykuar se kërkesa po bëhej në dobi të Arkivit Shtetëror, studiuesve, etj., etj. unë vendosa të japë fotokopjen e dorëshkrimit që t’i jepja fund edhe dyshimit që unë e kisha origjinalin të paprekur, siç ma kish dhënë me dorën e tij Ismail Kadare.
 
Nëse Kadare do t’ua kërkonte drejtpërdrejt, ju do t’ia kishit ridhënë?


Shiko... Sipas mendimit tim, kur Ismail Kadare mori fotokopjen e dorëshkrimit dhe u sigurua se origjinali ekzistoka i pacënuar, pas 40 vjetëve, në posedim të Nexhmije Hoxhës, logjikisht, mund të bënte tentativën e fundit: të më drejtohej me një copë letër, me një lutje në fillim e një falenderim në fund, siç kish bërë në të kaluarën me letra, madje disa shumë faqeshe, që edhe ato i kam ruajtur – dhe unë do t’ia dorëzoja origjinalin e dorëshkrimit të tij, sepse nuk doja më të merresha me këtë çështje e të kisha të bëja me të. Por Ismail Kadare zgjodhi rrugën e hedhjes së personit tim në gjyq. Pse zgjodhi ai këtë rrugë të bujshme? Pse nuk tentoi hapin e urtë, të një njeriu të ndershëm e pa ato hilerat që ia errësojnë sytë? Sepse Ismail Kadaresë i duhej një denim publik i Nexhmije Hoxhës, si mashtruese, si “vjedhëse”, ashtu si u akuzova edhe nga Sali Berisha kur më burgosi, po me akuzën si vjedhëse, në vitin 1991.
Ju vetë e kini hapur shpesh këtë dosjen me dorëshkrimin?
 
Dosjen unë e kam hapur, në fillim kur m’u dha, thjesht nga një kuriozitet për t'i parë shkrimin dhe çfarë letra e fletore përdorte. E kam hapur edhe kur m’u kthye, bashkë me dosjet e Enverit, nga personi që m’i ruajti, kur u largova nga shtëpia në vitet ’90 dhe gjatë viteve të burgut, për të pare nëse kishin marrë lagështi, pluhur apo mos ishin zverdhur fletët apo zbehur shkronjat. Nga kujdesi dhe mirëmbajtja nuk kishte ndodhur asnjëra prej këtyre. Pas kësaj unë s’u mora më me atë dosje të dorëshkrimit origjinal dhe as me dosjen e bashkangjitur me letrat që më kish' dërguar Ismail Kadare gjatë viteve të pushtetit popullor.
 
Ju thatë që ka patur momente kur nuk ju ka ardhur mirë kur Ismail Kadare bënte deklarata ose mbante qëndrime kundër jush pas viteve ’90. Atëherë pse e ruajtët kaq gjatë një dhuratë nga një njeri që konsideroni se ju zhgënjeu?
 
Unë, Nexhmije Hoxha, e ruajta dosjen me dorëshkrimin origjinal, si një vlerë përbërëse në historinë e letërsisë shqipe. Si çdo person, me një farë kulture dhe ndjenjë përgjegjësie për të mbrojtur çdo objekt ose krijimtari që bën pjesë në thesarin e kulturës kombëtare. Unë atë dorëshkrim e ruajta, nuk e zhduka, edhe në momentet më të vështira të miat personale dhe të familjes sime. Çfarë duhet të bëja sipas jush? Ta digjja nga zemërimi? Pra nuk e bëra as kur shkrimtari Kadare, nga sallonet e Parisit e në emisionet televizive franceze, zhvillonte atë fushatë të egër, me akuza shpifarake e monstruoze kundër Enver Hoxhës
A nuk ishte e drejta e tij ta bënte?
 
Jo thjesht në plan politik e ideologjik, gjë që ishte e drejta e tij ta bënte. Por ai qe i pari që me një mllef të papërmbajtur, ngriti e sajoi akuza të paimagjinuara, në plan moral e si njeri. Unë isha kriminelja më e madhe, në mes të “zonjave të kriminelëve të lindjes” !! Ai as sot pas gjithë këtyre viteve s’ka hequr dorë nga lloj-lloj formulimesh lidhur me personin dhe rolin tim, duke u bërë palë me Sali Berishen, sa herë ky rihap temën e përjashtimit të Enver Hoxhës nga historia e Shqipërisë. Në intervistën e tij në “Mapo” më 31 korrik 2012shkruan: “Gjyqi me Nexhmijen [është] një mesazh nga regjimi i përmbysur”. Po i përgjigjem: Z.Kadare, gjyqin e ke hapur ti, jo unë. Shkruan edhe që “në këtë gjyq principesh, që në një fare mënyre është një test, një sprovë force, ai regjim kërkon të jape mesazhin se është ende i forte, me fjalë të tjera të pohojë: ne jemi këtu. ashtu si më parë...”. Vërtet e beson këtë Ismail Kadare?! Ne, të gjallë a të vdekur, si partizanë apo ndërtues të shoqërisë socialiste kemi të kaluarën tonë, me të mirat e dobësitë e saj. Të kaluarën nuk e ç'bën dot, ajo është një hallkë e historisë që po ta këpusësh, s’qëndron dot në këmbë as e ardhmja.
Rikthehemi te dorëshkrimi. Kur ua solli Ismail Kadare, dorëshkrimin?
 
17 tetor 1975 – është data që Ismail Kadare më solli në zyrën time, në KQ të PPSH, dosjen me dorëshkrimin origjinal të romanit të tij.
 
Ia kishit kërkuar?


Unë? Nuk ia kisha kërkuar! Po ju them konkretisht, çfarë ka ndodhur atë ditë. Erdhi në zyrën time dhe pasi u përshëndetëm, ai lëshoi dosjen në tryezën e mbledhjeve dhe më tha: “Shoqja Nexhmije, unë dorëzova në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri” kopjen e romanit tim “Dimri…” për ribotim. Unë këtu – dhe vuri pëllëmbën e dorës mbi dosje - u kam sjellë dorëshkrimin e plotë, ku kam bërë gjithë korrigjimet që më keni sugjeruar ju dhe kolegët e kritikës. Po të doni, ju mund t’i shikoni, u hoqën ose u redaktuan disa vogëlsira që nuk shkonin me përmbajtjen politike të këtij romani, natyrisht pjesa kryesore, mbledhja e Moskës dhe figura e shokut Enver, s’janë prekur fare.” Unë bëra një ndërhyrje, i kam thënë madje: “Jo, nuk ka se pse ta bësh këtë gjë, unë t’i kam thënë sinqerisht vërejtjet e mia dhe kam besim se i ke redaktuar, në të mirë të veprës tënde.” Më është përgjigjur: “Unë këtë dosje me dorëshkrimin origjinal të romanit “Dimri i vetmisë së madhe” ua kam sjellë juve, në shenjë mirënjohjeje për ndihmën që më keni dhënë për t'u njohur me dokumentet sekrete të Mbledhjes së Moskës, me fjalimin dhe qëndrimet e guximshme të shokut Enver, të cilat përbëjnë esencën e romanit dhe e ngritën këtë vepër në vlerën që mori. Unë desha t’ua sjell dje, me rastin e 16 tetorit, për ditëlindjen e shokut Enver, por ju ishit në shtëpi..”. Një ditë më parë kishim festuar ditëlindjen e Enverit. I kam thënë më pas “faleminderit, do ta mbaj si një dhuratë me vlerë e si kujtim të bashkëpunimit tonë miqësor e shoqëror”. Dhe fill pas kësaj Ismaili kaloi në disa kërkesa të tij për ta ndihmuar me të dhëna e dokumente për dy romane të tjerë që kish në plan, sipas tijduke krijuar kështu një trilogji ku “gjithnjë”, - siç më theksoi vetë – do të jetë në qendër figura e shokut Enver. Këtë kërkesë unë ia refuzua prerë që në këtë takim, sepse unë e dija mirë qëndrimin kategorik të Enverit, për mospërfshirjen e tij si personazh në letërsinë artistike. I shpjegova Ismail Kadaresë se rasti me mbledhjen e Moskës ishte një rast i veçantë dhe politikisht i nevojshëm.
Pas kaq vitesh, ju kujtohen shumë mirë detajet...
Më kujtohen sepse atë ditë ndodhi diçka tjetër. Ismail Kadare qëndroi rreth një orë tek unë. Unë nuk e dija në atë moment arsyen se pse insistoi aq shumë që të merrte një farë miratimi nga unë për një roman të dytë, por kur dola nga zyra dhe shkova te Ramiz Alia, e gjeta atë të shqetësuar. Ai sapo ishte kthyer nga Enveri, të cilit i kishte lexuar një vjershë të Ismail Kadaresë të titulluar “Në mesditë u mblodh Byroja”. Përmbajtja dhe historia e kësaj vjershe janë të njohura për publikun me emrin “Pashallarët e kuq”. Kur e lexova, me të vërtetë, ishte një vjershë e keqe, helm. Atë drekë, kur u mblodhëm në shtëpi, Enveri më tha se e kishte porositur Ramizin t’ia thoshte copë Ismailit se kjo vjershë ishte armiqësore”, dhe shtoi: “Krijon përçarje. Unë nuk lejoj askënd që të më vërë mbi Partinë dhe forumet që ka zgjedhur ajo”. Edhe unë i tregova për takimin me Ismailin, çfarë më ngriti ai, që mbi këtë temë donte të shkruante një roman dhe kërkonte ta ndihmonim të njihej me dokumentet e partisë dhe të shtetit, siç bëmë për romanin “Dimri i madh”. Enveri refuzoi kategorikisht. Këto ndodhën atë njëjtën ditë që Ismail Kadare më solli në zyrë dosjen më dorëshkrimin e romanit të tij “Dimri”. Kuptova pse ma solli. Siç duket, ishte shumë i preokupuar për dy çështje jetësore për vazhdimësinë e krijimtarisë së tij. E para: ishte ajo që ngriti në takim, që kishte dërguar për ribotim kopjen e korrigjuar të romanit “Dimri...” dhe kërkonte mbërshtetjen timekuptohet, nëpërmjet meje, atë të Enverit. E dyta: ai e dinte që pikërisht atë ditë që ishte në takim tek unë, në mënyrë jo të rregullt, ishte çuar për botim në gazetën “Drita” vjersha e tij “Në mesditë u mblodh Byroja”, për të cilën ai ishte i vetëdijshëm se do të shkaktonte “furtunë”. Prandajerdhi tek unë, me qëllim që të më joshte, t’i jepja paraprakisht një farë miratimi, që të zbuste reagimin e opinionit të kuadrove të Partisë, po edhe të kolegëve të Lidhjes, që nuk i pyeti fare. Çfarë ndodhi po atë ditë dhe më pas me vjershën e Ismailit është shumë e njohur dhe s’ka pse të zgjatem, aq më shumë që nuk është ky objekti i gjyqit që ka hapur Ismail Kadare ndaj meje.
Po me dorëshkrimin çfarë u bë fillimisht?
 
Në gjendjen shpirtërore që m’u krijua lidhur me vjershën “Pashallarët e kuq”, kur u ktheva nga zyra e Ramizit, e mora dosjen dhe pa e hapur fare, e vura në një dollap metalik – tip kasaforte – të dokumenteve të mia të punës që ishte në paradhomën e zyrës sime. Ka qëndruar aty deri në shtator 1978, kur Ismail Kadare na dërgoi dy kopje të romanit “Dimri...”, të përkthyer në frëngjisht, ku në atë që ia drejtonte Enverit shkruante: “Shokut Enver me dashuri të pakufishme nga autori në kujtim të ditëve të paharrueshme të Moskës 1960, të cilat ia ngritën edhe më lart nderin vendit dhe Partisë dhe epopenë e të cilëve do të vazhdojë përjetë”. Ja ku e keni lexojeni vetë... (na tregon dedikimet – shën.autorit). Kurse në librin që më dërgonte mua, kishte këtë dedikasë: “Shoqes Nexhmije, me dashuri të veçantë dhe me mirënjohje nga autori, Ismail Kadare, Tiranë 5 shtator 1978, Ismail Kadare.” Pas këtij viti ai ka vazhduar të komunikojë me letra. Pas zgjedhjes së tij si zv/kryetar i Frontit Demokratik, në kohën që unë isha kryetare, takoheshim më shpesh dhe bashkëpunuam, derisa unë dhashë dorëheqjen dhe ai u largua nga Shqipëria.
 
Si do t’i konsideronit marrëdhëniet e para viteve ‘90 mes jush dhe Kadaresë?

Miqësore është një fjalë e përshtatshme? Ishit miq? Fjalë më saktë do të ishte marrëdhënie shoqërore në kuadrin e zhvillimeve politike dhe kulturore të asaj periudhe. Ne e njihnim mirë Ismail Kadarenë, me gjithë rezervat e mia të brendshme, por disa herë hipokrizia dhe hiletë që përdorte i kalonin caqet e pranueshme dhe bëheshin të patolerueshme.Pas ngjarjeve të 90-s erdhi kthesa e tij 180 gradë. Fola më lart. Por ajo që po ndodh sot është që shkrimtari i madh, i propozuar edhe si për kandidat për President i Republikës, pikërisht në prag të 100-vjetorit të Pavarësisë, në vend që të bëjë diçka për këtë ngjarje të madhe historike, bëhet palë me S.Berishën në përpjekjet e tij të dëshpëruara po sakaq të dështuara, për rishikimin e historisë.; bëhet palë me ata që duan të mbushin me tymin e harresës, pjesmarrësit patriotë që çuan në shpalljen e Pavarësisë dhe pjesëmarrësit në luftën NÇL; ata që ndërtuan një Shqipëri të re. Bëjnë çmos t’i mohojnë vendin dhe rolin e merituar, Enver Hoxhës, harrojnë që nga këto 100 vjet, ai ka udhëhequr gjysmën.
 
Ju e konsideroni Kadarenë një shkrimtar të madh?


Ismail Kadare ishte dhe mbetet i madh në letërsi, por ai ka treguar se është në shpirt i vockël. Me këtë gjyq që hapi kundër meje, ai u bë shkas vetë që të hapen dosje të vjetra që e dëmtojnë pozitën e tij në prag edhe të dhënies së çmimeve “Nobel”. Edhe për këtë debatin e bujshëm që tashmë u hap, Ismail Kadare është vetë përgjegjës. Unë si në të kaluarën, ashtu edhe kur isha në burg nga S.Berisha, nuk e kam ndryshuar mendimin për të si shkrimtar. Edhe kur ai gëzohej nga sallonet e Parisit për burgosjen time, unë korrespondentit të gazetës “Le monde diplomatique”, që më erdhi në qeli, i kam pohuar që Ismail Kadare ta marrë çmimin “Nobel”. Edhe pas këtij gjyqi unë i përmbahem këtij qëndrimi, sepse ai është një çmim që nderon letërsinë e Shqipërisë, gëzon popullin dhe sidomos rininë shqiptare. Por me gjyqin që Ismail Kadare hapi ndaj Nexhmije Hoxhës, gaboi rëndë. Ai po i bën gjyqin vetes.
Drejtat e ktij Forumit:
Ju nuk mund ti përgjigjeni temave të këtij forumi